امامزادگان سلطان محمد و سلطان ابراهیم شهرستان فردوس

تون (فردوس کنونی) یکی از شهرهای عمده قهستان محسوب می شد.(1) جغرافی نویسان همه جا نامش را همراه قاین و گاه در ترکیب با آن به صورت تونوکین (تون و قاین) به جای قهستان و مرادف با آن به کار می بردند. سال 1308 با تصویب هیأت دولت وقت، تون، فردوس خوانده شد(2).

قلعه تون در زمان فرمانروایی اسماعیلیان نزاری جزو استحکامات وقلاع اسماعیلیه محسوب می شد. این شهر در سال 653 هـ.ق مورد تاخت و تاز هلاکوخان قرار گرفت و چهره شهر به کلی دگرگون شد. البته حمله مغلول به تون با هدف ریشه کن کردن شورش های اسماعیلیان منطقه صورت گرفت. در دوره صفویه به ویژه در عهد شاه طهماسب این شهر بازسازی گردید. پس از آن تون برای مدتی تحت قلمرو ملک محمود سیستانی واقع شد و در ادوار تاریخی بعد از آن به خصوص در دوره قاجاریه و پهلوی مورد توجه حکام وقت قرارداشت.

به طور کلی سادات منطقه قهستان (فردوس، قاین، طبس) به سه گروه عمده تقسیم می شوند:

1- سادات حسنی؛ بنابر تصریح کتب انساب تا اوایل قرن هفتم هجری برخی سادات حسنی از جمله محمد زاهد بن عیسی بن محمد ابوزید(3)، سید ابوالغیث احمد بن محمد(4) از نوادگان داود بن حسن بن حسن بن علی(ع) و ابوحرب بن حسن بن علی از اعقاب زید حسن بن علی(ع)(5) به قاین و نواحی آن مهاجرت کرده اند.

2- سادات حسینی؛ چنان که گفته اند سید میرزا محمد قاسم از نوادگان امام زین العابدین(ع) از سادات ولایت قهستان می باشد.(6)

3- سادات موسوی، چنان که در ناحیه طبس و قاین ساداتی از این گروه وجود داشته اند. تاج الدین از نوادگان احمد بن موسی مبرقع(7) و اعقاب حسین بن موسی کاظم در طبس از این گروه اند.(8) هرچند ابونصر بخاری از اولاد حسین بن موسی جعفر(ع) کسی را ندیده است و به عقیده ی وی اینان به احمد بن حسین بن موسی بن جعفر کاظم(ع) منتسب اند و کسی از نسب شناسان از اولاد حسین بن موسی کاظم(ع) هیچ فردی از فرزندانش را نام نبرده است.(9)

طبق گزارش ضامن شد قم (زنده 1090هـ) فرزندان محمد بن احمد (یحیی، احمد، شمس الدین) از نوادگان ابوابراهیم محمد صالح عابد از سادات موسوی می باشند که در حدود سال های 1078-1067 هـ در منطقه قاین رفت و آمد داشته اند و بعدها در شیراز اقامت نمودند.(10)

در گوشه غربی میدان بازار شهر فردوس(11) امازاده ای وجود دارد که عامه آن را مزار می گفتند و معتقد بودند که آرامگاه دو امامزاده موسوم به سلطان محمد و سلطان ابراهیم از نوادگان موسی بن جعفر(ع) در آن جا واقع شده است.(12) شاید برای اولین بار اسکندربیگ منشی ذیل وقایع سال 1038 هـ از این امامزاده یاد کرده است.(13)

میرزا خانلرخان اعتصام الملک که به سال 1294 هـ به تون سفر داشته در کتابش آورده است «در شهر تون بقعه ای هست در آن دو امامزاده از اولاد حضرت موسی بن جعفر سلام الله علیه مدفونند».(14)

محمد معصوم شیرازی (متوفی 1344 هـ) نیز می گوید: «…. در میان قلعه بقعه امامزاده ای است نامش سلطان محمد و دیگری می گویند نواده حضرت رضا(ع) می باشد»(15)

اما از مطالعه اشعار داخل گنبد به دست می آید که قدمت بنا به سال 984 هـ.ق یعنی عصر شاه اسماعیل صفوی می رسد(16) و آندره گدار قدمت بنای اصلی را به دوره تیموریان می رساند.(17) نمی توان نسب دقیق امامزادگان سلطان محمد و ابراهیم فردوس را مشخص کرد، لیکن باتوجه به اطلاعات موجود بعید نیست که این دو بزرگوار از اعقاب امام موسی کاظم(ع) بوده باشند.

بنای امامزاده دارای گنبدی تخم مرغی شکل است که با کاشی زرد و آبی تزیین شد ه است. در داخل بنا صندوقی چوبین و مشبک بر روی قبر دارد. سقف داخلی گنبد دارای گچبری های زیبا است. ارتفاع گنبد از روی قبر در حدود 20 متر است. در ورودی داخل حرم از چوب ساخته شده و منبت کاری است و در قسمت بالای آن اشعاری حک شده است که نام سازنده و تاریخ ساختن آن را معین می کند.(18)

حاجی علی کاشی این در چوبه صنعت ساخت
از روی ادب داعـی از پـیـر خـرد جـستـم

گـفتند کـه داد اتمام استاد در جنت
تـاریخ بـرایش گـفت: «بـگشاد در جنت»(19)

گذشته از این در ایوان این امامزاده سنگ لوحی است که با خطی میانه ثلث و نسخ اشعاری بدین شرح، بر آن کنده شده است:

هو الحکم العدل

در زمــان عــدالـت شـه دی شاه عـالم پـنـاه مـهدی شـان

بـر کـمـال ائـمـه مـعـصـوم داد از دین و داد از عدل و نشان

بـنده او شـهان هـفت اقـلـیم چـاکر اوست قـیصر و خـاقـان

مـظـهر لـطف شـاه اسـماعیل کـوسـت آثـار قـدرت یـزدان

شمع تلقین حـیدری افـروخت کرد روشن جهان کران به کران

حـضرت حـق بـود نـگه دارش که برانداخت تـخم خـارجـیان

نهصد و بیست و چـار از هجرت شد بـه توفیق حضـرت سبحان

که به حکمش امیر و عمده ملک آن کـمـر بـستـه شـه مـردان

عـمـده الملـک چـاکـر حـیدر مـنبـع جـود و قـدوه اعـیـان

سر اربـاب دیـن سـوندول بیک حـکـم فـرمـود از ره احـسان

که به تون سرشمار بخشش یافت زبــر ای فــراغ درویــشـان

البته میرزا خانلرخان نیز در سفرنامه خود به این سنگ لوح اشاره دارد می گوید: «… سنگی بود که در آن الله وردی خان افغان که وقتی از طرف احمدخان افغان به ممیزی این ولایت آمده بود بر طبق لغت نامه صفویه نوشته بود که کسی از ولایت تون وجه سرشمار نگیرد و این شعر را از صفویه نقل کرده بودند:

که به تون هرکه سرشمار کند باد در لغت خدای جهان

[1] – حدود العالم / احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم 2/436؛ نزهه القلوب/144.

[2] – فردوس، تون/ 28،31-14 (ر.ک طرایق الحقایق 2/715).

[3] – الفخری/128-127

[4] – لباب الانساب 2/632

[5] – الشجره المبارکه/ 101؛ المنتقی فی اعقاب حسن مجتبی/582-580

[6] – بهارستان/ 294بهارستان/ 294؛ سراج الانساب/104.

[7] – همان/ 227-226؛خلاصه البلدان محمد هاشم حسینی قمی/122.

[8] – عمده الطالب/ 198،241؛ سراج الانساب/ 72.

[9] – سر سلسله العلویه/ 41؛ الشجره المبارکه/99؛ مهاجران آل ابوطالب/297-296.

[10] – تحفه الازهار 2/383.

[11] – گفته اند امامزاده فردوس در قسمت پایین کنار جاده فردوس- طبس واقع است (مشخصات بقاع متبرکه کل کشور 1/96؛ فرهنگ جغرافیایی ارتش 53/47).

[12] – فردوس، تون/71

[13] – تاریخ عالم آرای عباسی 3/1643

[14] – سفرنامه میرزا خانلرخان اعتصام الملک/259

[15] – طرایق الحقایق 3/715.

[16] – فردوس، تون/71.

[17] – همان/ 72؛ احمد نوغانی: آثار تاریخی شهر فردوس، مشکوه، شماره 193/1366,17؛ بناهای آرامگاهی 198.

[18] – بناهای آرامگاهی/198؛ نوغانی احمد: آثار تاریخی شهر فردوس مشکوه، ش17, 1366/193.

[19] – فردوس، تون/71.